TURIZM KLASTERLARI FAOLIYATINI MOLIYAVIY VA SOLIQ MEXANIZMLARI ORQALI IQTISODIY RAG’BATLANTIRISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Abdurazakov Shavkat Shokirdjanovich
mustaqil tadqiqotchi
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti
E-mail: shavkatabdurazakov@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada turizm klasterlari faoliyatini moliyaviy va soliq mexanizmlari orqali iqtisodiy rag’batlantirish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi O’zbekiston iqtisodiyotida turizm sohasining strategik tarmoq sifatida jadal rivojlanayotgani, ammo klaster ishtirokchilarini qo’llab-quvvatlovchi moliyaviy-soliq mexanizmlarining tizimli va samaradorlikka yo’naltirilgan tarzda hali to’liq shakllanmaganligi bilan izohlanadi. Maqolaning maqsadi turizm klasterlari faoliyatini rag’batlantiruvchi amaldagi moliyaviy va soliq instrumentlarini tahlil qilish, ularning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash hamda takomillashtirish bo’yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, statistik-iqtisodiy tahlil, dinamik qatorlar tahlili, SWOT-tahlil elementlari va normativ-huquqiy hujjatlarni tizimlashtirish usullaridan foydalanilgan. Tahlil natijalari 2022–2025 yillarda xorijiy sayyohlar oqimining qariyb 2,25 barobar o’sganini, biroq mavjud soliq imtiyozlarining klaster darajasida emas, balki asosan tarmoq va alohida faoliyat turlari kesimida berilayotganini ko’rsatdi. Maqolada turizm klasterlari uchun differensiallashtirilgan soliq rejimi, klasterlarni rivojlantirish maqsadli jamg’armasi, imtiyozli kreditlash mexanizmlari hamda soliq imtiyozlari samaradorligini monitoring qilish tizimini joriy etish bo’yicha takliflar ishlab chiqilgan. Olingan natijalar O’zbekistonda hududiy turizm siyosatini shakllantirishda, shuningdek «O’zbekiston – 2030» strategiyasi doirasida belgilangan maqsadli ko’rsatkichlarga erishishda amaliy ahamiyatga ega.
Kalit soʻzlar: turizm klasteri; soliq imtiyozlari; moliyaviy rag’batlantirish; investitsiya muhiti; qo’shilgan qiymat solig’i; imtiyozli kreditlash; hududiy rivojlanish; turizm iqtisodiyoti.
УЛУЧШЕНИЕ ЭКОНОМИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ ТУРИСТИЧЕСКИХ КЛАСТЕРОВ ПОСРЕДСТВОМ ФИНАНСОВЫХ И НАЛОГОВЫХ МЕХАНИЗМОВ
Абдуразаков Шавкат Шокирджанович
независимый исследователь
Ташкентский международный
химический университет
E–mail: shavkatabdurazakov@gmail.com
Аннотация. В данной статье исследуются вопросы экономического стимулирования деятельности туристских кластеров посредством финансовых и налоговых механизмов. Актуальность исследования обусловлена тем, что туризм формируется как стратегическая отрасль экономики Узбекистана, однако финансово-налоговые механизмы поддержки участников кластеров пока не сложились в системном виде, ориентированном на результативность. Целью статьи является анализ действующих финансовых и налоговых инструментов стимулирования туристских кластеров, оценка их эффективности и разработка научно обоснованных предложений по их совершенствованию. В исследовании применены методы сравнительного анализа, статистико-экономического анализа, анализа динамических рядов, элементов SWOT-анализа и систематизации нормативно-правовых документов. Результаты анализа показали рост потока иностранных туристов в 2022–2025 годах почти в 2,25 раза, при этом действующие налоговые льготы предоставляются преимущественно в разрезе отрасли и отдельных видов деятельности, а не на уровне кластера. В статье разработаны предложения по внедрению дифференцированного налогового режима для туристских кластеров, фонда развития кластеров, механизма льготного кредитования и системы мониторинга эффективности налоговых льгот. Полученные результаты имеют практическое значение для формирования региональной туристской политики Узбекистана, а также для достижения целевых показателей, определённых в рамках стратегии «Узбекистан – 2030».
Ключевые слова: туристский кластер; налоговые льготы; финансовое стимулирование; инвестиционная среда; налог на добавленную стоимость; льготное кредитование; региональное развитие; экономика туризма.
IMPROVING ECONOMIC PROMOTION OF TOURISM CLUSTERS THROUGH FINANCIAL AND TAX MECHANISMS
Abdurazakov Shavkat Shokirdjanovich
Independent Researcher
Tashkent International University of Chemistry
E-mail: shavkatabdurazakov@gmail.com
Abstract. This article examines the economic stimulation of tourism cluster activities through financial and tax mechanisms. The relevance of the study stems from the fact that tourism is being formed as a strategic sector of Uzbekistan’s economy, while the financial and tax mechanisms supporting cluster participants have not yet been shaped into a systemic, performance-oriented framework. The purpose of the article is to analyze the existing financial and tax instruments stimulating tourism clusters, assess their strengths and weaknesses, and develop scientifically grounded proposals for their improvement. The study employs methods of comparative analysis, statistical-economic analysis, time-series analysis, elements of SWOT analysis, and systematization of legal and regulatory documents. The results reveal that the inflow of foreign tourists grew by nearly 2.25 times during 2022–2025, while the existing tax incentives are mainly granted at the sectoral and activity-specific level rather than at the cluster level. The article develops proposals for introducing a differentiated tax regime for tourism clusters, a cluster development fund, a preferential lending mechanism, and a monitoring system for the effectiveness of tax incentives. The findings have practical significance for shaping Uzbekistan’s regional tourism policy and for achieving the targets set within the «Uzbekistan – 2030» strategy.
Keywords: tourism cluster; tax incentives; financial stimulation; investment climate; value added tax; preferential lending; regional development; tourism economy.
https://doi.org/10.5281/zenodo.22086521
https://zenodo.org/records/22086521
Foydalanilgan adabiyotlar
- Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 2-dekabrdagi PF-4861-son «O’zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari to’g’risida»gi Farmoni // O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to’plami. — 2016.
- O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 18-iyuldagi PF-102-son «O’zbekiston Respublikasida turizm infratuzilmasini yaxshilash va xorijiy turistlar oqimini yanada oshirishga qaratilgan qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida»gi Farmoni // lex.uz.
- O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 18-iyuldagi PQ-269-son «Turizm sohasida kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi Qarori // lex.uz.
- O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 15-maydagi PF-87-son «2025–2026-yillarda sayyohlar oqimini keskin ko’paytirish va turistik xizmatlar ko’lamini jadal kengaytirish orqali turizmning iqtisodiyotdagi o’rni va ahamiyatini oshirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi Farmoni // lex.uz.
- O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining turizm infratuzilmasini rivojlantirish va mehmonxona biznesini qo’llab-quvvatlash bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risidagi qarori. — 2023.
- O’zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo’mitasi. Turizm va mehmonxona xizmatlari bo’yicha statistik ma’lumotlar, 2019–2025 // stat.uz.
- O’zbekiston Respublikasi Turizm qo’mitasi. Turizm industriyasining rivojlanish ko’rsatkichlari bo’yicha hisobotlar, 2024–2025 // uzbektourism.uz.
- Porter M.E. The Competitive Advantage of Nations. — New York: Free Press, 1990.
- Porter M.E. Clusters and the New Economics of Competition // Harvard Business Review. — 1998. — Vol. 76, № 6. — P. 77–90.
- Crouch G.I., Ritchie J.R.B. Tourism, Competitiveness, and Societal Prosperity // Journal of Business Research. — 1999. — Vol. 44, № 3. — P. 137–152.
- Jackson J., Murphy P. Tourism destinations as clusters: Analytical experiences from the New World // Tourism and Hospitality Research. — 2002. — Vol. 4, № 1. — P. 36–52.
- World Tourism Organization (UNWTO). World Tourism Barometer. — Madrid: UNWTO, 2019.
- World Tourism Organization (UNWTO). International Tourism Highlights. — Madrid: UNWTO, 2021.
- World Travel & Tourism Council (WTTC). Economic Impact Research: Uzbekistan. — London: WTTC, 2024.
- International Monetary Fund (IMF). Economic Diversification and Tourism Sector Development in Emerging Economies: IMF Working Paper. — Washington, D.C.: IMF, 2023.
- Kungratov I. O’zbekiston Respublikasida 2012–2024 yillar davomida turistik oqim dinamikasi tahlili // ResearchGate. — 2026.
- Bau Long. O’zbekistonda turizm salohiyatini rivojlantirishning moliyaviy va investitsion omillari // Insurance market of Uzbekistan. — 2026. — Vol. 3, № 2. — P. 185–188.
- Isroilov B., Sharipov X. O’zbekistonda turizmni rivojlantirishda viza siyosatining ta’siri // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. — 2019.
- Islomov O. O’zbekistonda ichki turizm sohasida qonun ustuvorligini ta’minlash masalalari // InLibrary ilmiy jurnallar to’plami. — 2025.
- Usmonova V. va boshq. «Yashil» mehmonxona sertifikatlashtirish tizimini O’zbekistonda joriy etish: to’siqlar va rag’batlantirish mexanizmlari // Scientific practical conference. — 2026.
- Ruzmetov B., Kadirov A., Abdullayev I. va boshq. O’zbekistonda sanoatni rivojlantirish va shakllantirishda klasterlarni tashkil etishning hududiy xususiyatlari (Xorazm viloyati misolida) // ResearchGate. — 2023.
- Amonboyev M., Xalilov S. Barqaror turizm rivojlanishi: o’quv qo’llanma. — Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2020.
- Amonboyev M., Abidova D.I., Jurayeva N.A. Turizm iqtisodiyoti va menejmenti: o’quv qo’llanma. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
- Алиева Г.И. Туризмнинг мамлакат иқтисодиётида тутган ўрни // Молодой ученый. — 2017. — № 24. — С. 158.
- Xudoyorov A. Turizm va mehmonxona industriyasi asoslari. — Toshkent, 2021.
- Beksultanova A., Majitova A. O’zbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlarining strategik rivojlanishida turizm industriyasining o’rni // ResearchGate. — 2021.
- Korxonalarning investitsiya faolligini ta’minlashda soliq rag’batlarining samaradorligini oshirish // ResearchGate. — 2023.
- O’zbekiston Respublikasining 2024-yilgi soliq qonunchilik hujjatlariga kiritilgan asosiy o’zgarish va soliq imtiyozlari berish tartibini takomillashtirish masalalari // ResearchGate. — 2024.
- Jizzax viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida turizmning ahamiyati va roli: yangicha Smart yo’nalishlar va mexanizmlar // Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot. — 2023. — Maxsus son.
- O’zbekiston hududlarida turizmni rivojlantirish strategiyalari // Journal of Economics, Tourism and Sport (JETS). — 2025.