ÖZBEKISTON TIJORAT BANKLARINING MOLIYAVIY HOLATINI TOPOLOGIK MAʼLUMOTLAR TAHLILI USULIDA BAHOLAŞ
Ruziyev Baxtiyor Salimboyeviç
Taşqi iqtisodiy faoliyat kafedrasi katta öqituvçisi PhD,
Toşkent davlat şarqşunoslik universiteti
e-mail:baxtiyorruziyev9990@gmail.com
ORCID: 0009-0002-4431-6659
Annotatsiya. Mazkur maqolada Özbekiston tijorat banklarining moliyaviy holati topologik maʼlumotlar tahlili (TDA) usuli yordamida baholangan. Tadqiqot Markaziy bankning 2026-yil 1-oktabr holatiga banklar kesimidagi maʼlumotlariga asoslanadi va 34 ta bankni olti körsatkiç – aktivlar, kreditlar, kapital va depozitlarning aktivlardagi uluşi, muammoli kreditlar uluşi hamda aktivlarning yillik ösişi böyiça qamrab oladi. Mapper algoritmi va persistent gomologiya natijalari bank tizimining tuzilişi “yadro va çekka” körinişida ekanini körsatdi: 28 ta bank (aktivlarning 97,7 foizi) yagona boğlangan topologik yadroni taşkil etadi, 6 ta kiçik bank esa biznes modeli va xatar profili böyiça tizimdan keskin ajralib turadi. Yadro içida muammoli kreditlari yuqori banklar zonasi va tez ösayotgan, depozitga tayangan banklar tarmoği aniqlandi. Natijalar asosida bank nazoratida TDA usulini erta ogohlantiriş vositasi sifatida qöllaş böyiça takliflar işlab çiqilgan.
Kalit sözlar: tijorat banklari, moliyaviy holat, topologik maʼlumotlar tahlili, Mapper algoritmi, persistent gomologiya, muammoli kreditlar, bank nazorati.
ОЦЕНКА ФИНАНСОВОГО СОСТОЯНИЯ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ УЗБЕКИСТАНА МЕТОДОМ ТОПОЛОГИЧЕСКОГО АНАЛИЗА ДАННЫХ
Рузиев Бахтиёр Салимбоевич
Старший преподаватель кафедры
внешнеэкономической деятельности PhD,
Ташкентский государственный
университет востоковедения
E-mail: baxtiyorruziev9990@gmail.com
ORCID: 0009-0002-4431-6659
Аннотация. В статье финансовое состояние коммерческих банков Узбекистана оценено с помощью топологического анализа данных (TDA). Исследование основано на данных Центрального банка в разрезе банков по состоянию на 1 октября 2026 года и охватывает 34 банка по шести показателям: размер, доли кредитов, капитала и депозитов в активах, доля проблемных кредитов и годовой рост активов. Результаты алгоритма Mapper и персистентной гомологии показали, что банковская система имеет структуру «ядро – периферия»: 28 банков (97,7% активов) образуют единое связное топологическое ядро, тогда как 6 небольших банков резко выделяются по бизнес-модели и профилю риска. Внутри ядра выявлены зона банков с высокой долей проблемных кредитов и ветвь быстрорастущих банков, опирающихся на депозиты. На основе результатов разработаны предложения по применению TDA в банковском надзоре в качестве инструмента раннего предупреждения.
Ключевые слова: коммерческие банки, финансовое состояние, топологический анализ данных, алгоритм Mapper, персистентная гомология, проблемные кредиты, банковский надзор.
ASSESSING THE FINANCIAL CONDITION OF COMMERCIAL BANKS IN UZBEKISTAN USING TOPOLOGICAL DATA ANALYSIS
Ruziyev Bakhtiyor Salimboyevich
Senior Lecturer of
the Department of Foreign Economic Activity PhD,
Tashkent State University of Oriental Studies
E-mail: baxtiyorruziev9990@gmail.com
ORCID: 0009-0002-4431-6659
Abstract. The article assesses the financial condition of commercial banks in Uzbekistan using topological data analysis (TDA). The study is based on bank-level data of the Central Bank as of 1 October 2026 and covers 34 banks on six indicators: size, the shares of loans, capital and deposits in assets, the non-performing loan ratio and annual asset growth. The results of the Mapper algorithm and persistent homology show that the banking system has a core-periphery structure: 28 banks (97.7% of assets) form a single connected topological core, while 6 small banks stand out sharply in terms of business model and risk profile. Within the core, a zone of banks with high non-performing loans and a branch of fast-growing, deposit-funded banks are identified. Based on the results, recommendations are developed on using TDA in banking supervision as an early warning tool.
Keywords: commercial banks, financial condition, topological data analysis, Mapper algorithm, persistent homology, non-performing loans, banking supervision.
Ruziyev Baxtiyor Salimboyeviç. (2026). ÖZBEKISTON TIJORAT BANKLARINING MOLIYAVIY HOLATINI TOPOLOGIK MA’LUMOTLAR TAHLILI USULIDA BAHOLAŞ. «Moliyaviy texnologiyalar» ilmiy elektron jurnali, 5(6), 193–201. https://doi.org/10.5281/zenodo.24322771
Foydalanilgan adabiyotlar röyxati
- Carlsson G. Topology and data // Bulletin of the American Mathematical Society. – 2009. – Vol. 46, No. 2. – P. 255–308.
- Singh G., Mémoli F., Carlsson G. Topological methods for the analysis of high dimensional data sets and 3D object recognition // Eurographics Symposium on Point-Based Graphics. – 2007. – P. 91–100.
- Lum P.Y., Singh G., Lehman A., et al. Extracting insights from the shape of complex data using topology // Scientific Reports. – 2013. – Vol. 3. – Article 1236.
- Nicolau M., Levine A.J., Carlsson G. Topology based data analysis identifies a subgroup of breast cancers with a unique mutational profile and excellent survival // Proceedings of the National Academy of Sciences. – 2011. – Vol. 108, No. 17. – P. 7265–7270.
- Gidea M., Katz Y. Topological data analysis of financial time series: Landscapes of crashes // Physica A: Statistical Mechanics and its Applications. – 2018. – Vol. 491. – P. 820–834.
- Chazal F., Michel B. An introduction to topological data analysis: fundamental and practical aspects for data scientists // Frontiers in Artificial Intelligence. – 2021. – Vol. 4. – Article 667963.
- Özbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklari faoliyatining asosiy körsatkiçlari töğrisida 2026-yil 1-oktabr holatiga (banklar kesimida) maʼlumot. – https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/4784588/
- Özbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklarining muammoli kreditlari (NPL) töğrisida 2026-yil 1-oktabr holatiga maʼlumot. – https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/4784642/
- Özbekiston Respublikasi Markaziy banki. Bank tizimining taqqoslama körsatkiçlari töğrisida maʼlumot (01.10.2025 va 01.10.2026). – https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/4784601/
- Özbekiston Respublikasi Markaziy banki. Aktivlar miqdori böyiça guruhlaştirilgan tijorat banklari faoliyatining alohida körsatkiçlari töğrisida 2026-yil 1-oktabr holatiga maʼlumot. – https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/4784613/
- Özbekiston Respublikasi Markaziy banki. Bank tizimi jami kapitali monandlilik darajasi (01.10.2026). – https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/4784621/