TIJORAT BANKLARIDA BALANS VA BALANSDAN TASHQARI MODDALAR KREDIT RISKINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH

Karimov Komiljon Ibrogimovich

mustaqil izlanuvchi

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

ORCID: 0009-0003-1653-0049

Annotatsiya. Maqolada tijorat banklarida balans va balansdan tashqari moddalar bo‘yicha kredit riskini boshqarishni takomillashtirish masalalari tadqiq etilgan. Markaziy bankning 3427-son, 2696-son va 2693-son nizomlari tahlil qilinib, balansdan tashqari majburiyatlar bo‘yicha qoplab berilgan summalar va kontragent banklarga limit belgilash metodikasi uchun miqdoriy mezonlar belgilanmaganligi qayd etilgan. Markaziy bank ma’lumotlari asosida 2022–2026-yillarda bank tizimining kredit riski, kapital monandligi va banklararo joylashtirilgan mablag‘lar dinamikasi tahlil qilingan. Muallif tomonidan bank tomonidan berilgan kafolatlar va akkreditivlar bo‘yicha qoplab berilgan summaning jami aktivlarga nisbati 3 foizdan oshmasligi bo‘yicha risk appetiti limiti taklif etilgan. Kontragent banklarni baholashda kapital yetarliligiga 30, aktivlar sifatiga 30, daromadlilikka 15, likvidlilikka 15 va xalqaro reytingga 10 foiz vazn beruvchi integral skoring modeli ierarxiyalar tahlili usuli asosida asoslangan. Stress-ssenariy hisob-kitoblari limitning besh yil davomida kapital monandligini minimal talabdan yuqori saqlashini tasdiqlaydi.

Kalit so‘zlar: kredit riski, balansdan tashqari majburiyatlar, kafolatlar, akkreditivlar, risk appetiti, kontragent banklar, integral skoring, ierarxiyalar tahlili usuli, kapital monandligi.

СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УПРАВЛЕНИЯ КРЕДИТНЫМ

РИСКОМ ПО БАЛАНСОВЫМ И ВНЕБАЛАНСОВЫМ

СТАТЬЯМ В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ

Каримов Комилжон Иброгимович

самостоятельный соискатель

Ташкентский государственный

экономический университет

ORCID: 0009-0003-1653-0049

Аннотация. В статье исследуются вопросы совершенствования управления кредитным риском по балансовым и внебалансовым статьям коммерческих банков. Проанализированы положения Центрального банка № 3427, № 2696 и № 2693 и установлено отсутствие количественных критериев для сумм, выплаченных по внебалансовым обязательствам, и методики установления лимитов на банки-контрагенты. На основе данных Центрального банка проанализирована динамика кредитного риска, достаточности капитала и межбанковских размещений банковской системы за 2022–2026 годы. Автором предложен лимит риск-аппетита, согласно которому отношение сумм, выплаченных по выданным банком гарантиям и аккредитивам, к совокупным активам не должно превышать 3 процентов. Для оценки банков-контрагентов методом анализа иерархий обоснована интегральная скоринговая модель с весами: достаточность капитала – 30, качество активов – 30, доходность – 15, ликвидность – 15 и международный рейтинг – 10 процентов. Расчёты по стресс-сценариям подтверждают, что лимит на протяжении пяти лет сохраняет достаточность капитала выше минимального требования.

Ключевые слова: кредитный риск, внебалансовые обязательства, гарантии, аккредитивы, риск-аппетит, банки-контрагенты, интегральный скоринг, метод анализа иерархий, достаточность капитала.

IMPROVING THE MANAGEMENT OF CREDIT RISK ASSOCIATED WITH ON-BALANCE-SHEET AND OFF-BALANCE-SHEET ITEMS IN COMMERCIAL BANKS

Karimov Komiljon Ibrohimovich

Independent Researcher

Tashkent State University of Economics

ORCID: 0009-0003-1653-0049

Abstract. The article examines ways of improving the management of credit risk arising from on-balance-sheet and off-balance-sheet items in commercial banks. Central Bank Regulations No. 3427, No. 2696 and No. 2693 are analysed, and it is found that no quantitative criteria are set for amounts paid out under off-balance-sheet commitments or for the methodology of setting limits on counterparty banks. Using Central Bank data, the 2022–2026 dynamics of credit risk, capital adequacy and interbank placements of the banking system are analysed. The author proposes a risk appetite limit under which the ratio of amounts paid out under guarantees and letters of credit issued by the bank to total assets does not exceed 3 percent. For assessing counterparty banks, an integral scoring model with weights of 30 percent for capital adequacy, 30 percent for asset quality, 15 percent for earnings, 15 percent for liquidity and 10 percent for international rating is justified by the Analytic Hierarchy Process. Stress-scenario calculations confirm that the limit keeps capital adequacy above the regulatory minimum throughout the five-year period.

Keywords: credit risk, off-balance-sheet commitments, guarantees, letters of credit, risk appetite, counterparty banks, integral scoring, Analytic Hierarchy Process, capital adequacy.

Karimov Komiljon Ibrogimovich. (2026). TIJORAT BANKLARIDA BALANS VA BALANSDAN TASHQARI MODDALAR KREDIT RISKINI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH. «Moliyaviy texnologiyalar» ilmiy elektron jurnali, 5(5), 67. https://doi.org/10.5281/zenodo.23664576

Foydalanilgan adabiyotlar

  1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining “Banklar va banklar guruhlarining tavakkalchiliklarni boshqarish tizimiga doir talablar to‘g‘risida”gi 3427-sonli nizom. 2023-yil 18-aprel.
  2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risida”gi 2696-sonli nizom. 2015-yil 14-iyul.
  3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining “Banklar kapitalining monandligiga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisida”gi 3697-sonli nizom. 2025-yil 28-oktyabr.
  4. Allen, F., & Gale, D. (2000). Financial contagion. Journal of Political Economy, 108(1), 1–33.
  5. Avery, R. B., & Berger, A. N. (1991). Loan commitments and bank risk exposure. Journal of Banking & Finance, 15(1), 173–192.
  6. Furfine, C. H. (2003). Interbank exposures: Quantifying the risk of contagion. Journal of Money, Credit and Banking, 35(1), 111–128.
  7. Upper, C., & Worms, A. (2004). Estimating bilateral exposures in the German interbank market: Is there a danger of contagion? European Economic Review, 48(4), 827–849.
  8. Sahajwala, R., & Van den Bergh, P. (2000). Supervisory risk assessment and early warning systems (BCBS Working Papers No. 4). Bank for International Settlements.
  9. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process: Planning, priority setting, resource allocation. McGraw-Hill.
  10. Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, 1(1), 83–98.
  11. Saunders, A., & Cornett, M. M. (2020). Financial institutions management: A risk management approach. McGraw-Hill Education.
  12. Банковские риски: учебник / коллектив авторов; под ред. О.И. Лаврушина, Н.И. Валенцевой. – М.: КНОРУС, 2021. – 362 с.
  13. Abdullayeva, Sh. Z. (2002). Bank risklari va kreditlash. T: Moliya.
  14. Toshpulatov, D. A. (2022). Tijorat banklarida risklarni baholash va boshqarishni takomillashtirish [Iqtisodiyot fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati]. Toshkent.
  15. Otamurodov, H. H. (2019). Tijorat banklari kredit portfelini boshqarishni takomillashtirish [Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati]. Toshkent.
  16. Azlarova, A. A., & Abduraxmanova, M. M. (2018). Tijorat banklarida kredit portfelini samarali boshqarish masalalari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy elektron jurnali, (6).
  17. Adilov, M. M. (2024). Tijorat banklari kredit portfeli samaradorligini oshirishda kredit siyosatining o‘rni va ahamiyati. Aktuar moliya va buxgalteriya hisobi ilmiy jurnali, 4(07), 38–45.
  18. Dusanov, D. U. (2025). Tijorat banklarida muammoli kreditlarni (NPL) samarali boshqarish. Aktuar moliya va buxgalteriya hisobi ilmiy jurnali, 5(09), 203–220.
  19. Toshtemirov, D. O. (2026). Tijorat banklari kredit portfelining sifatini baholash va risklarni boshqarish. Aktuar moliya va buxgalteriya hisobi ilmiy jurnali, 6(01), 125–132.
  20. www.bis.org – Bank nazorati bo’yicha xalqaro Bazel qo’mitasi
  21. www.cbu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki

You may also like...

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan