TURIZMNING HUDUDIY IQTISODIYOTDAGI OʻRNI VA JOYLASHTIRISH RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI STATISTIK BAHOLASH
Jumayev Akbar Mahmudovich
iqtisodiyot fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD)
“Statistika” kafedrasi dotsenti
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
E-mail: jumayevabduakbar@gmail.com
ORCID: 0000-0001-8935-032X
Annotatsiya. Maqolada turizm yordamchi hisobi koʻrsatkichlari Oʻzbekistonda faqat respublika boʻyicha shakllantirilishi sababli turizmning hududlar iqtisodiyotidagi oʻrnini baholab boʻlmasligi muammosi koʻrib chiqilgan. Muammoni hal etish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri turizm yalpi qoʻshilgan qiymatini “yuqoridan pastga” yondashuv asosida kalibrlash koeffitsiyenti orqali hududlarga taqsimlash, turizmning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushini aniqlash, maʼlumotlar taqsimotiga asoslangan obyektiv ogʻirliklar bilan viloyatlar turizm salohiyati indeksini hisoblash hamda joylashtirish resurslaridan foydalanish samaradorligini maʼlumotlarni qamrab oluvchi tahlil (DEA) usulida baholash uslubiyoti taklif etilgan. 2024-yil maʼlumotlari asosida turizmning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushi Toshkent shahri, Samarqand, Buxoro va Xorazmda 4,3–5,4 foizni, respublika boʻyicha 2,79 foizni tashkil etishi aniqlangan. Joylashtirish resurslaridan foydalanishning oʻrtacha samaradorligi 0,79 ga teng boʻlib, mavjud xona fondida qoʻshimcha 537,2 ming kishini joylashtirish zaxirasi borligi koʻrsatilgan.
Kalit soʻzlar: turizm yordamchi hisobi, yalpi hududiy mahsulot, toʻgʻridan-toʻgʻri turizm yalpi qoʻshilgan qiymati, turizm salohiyati indeksi, obyektiv ogʻirliklar, DEA, samaradorlik.
СТАТИСТИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА РОЛИ ТУРИЗМА В РЕГИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКЕ И ЭФФЕКТИВНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ РЕСУРСОВ РАЗМЕЩЕНИЯ
Жумаев Акбар Махмудович
доктор философии
по экономическим наукам (PhD)
доцент кафедры «Статистика»
Ташкентского государственного
экономического университета
E-mail: jumayevabduakbar@gmail.com
ORCID: 0000-0001-8935-032X15:49
Аннотация. В статье рассматривается проблема невозможности оценить роль туризма в экономике регионов, поскольку показатели вспомогательного счета туризма в Узбекистане формируются только по республике. Для ее решения предложена методика распределения прямой туристской валовой добавленной стоимости по регионам на основе подхода «сверху вниз» через калибровочный коэффициент, определения доли туризма в валовом региональном продукте, расчета индекса туристского потенциала регионов с объективными весами на основе распределения данных и оценки эффективности использования ресурсов размещения методом анализа среды функционирования (DEA). По данным 2024 года установлено, что доля туризма в ВРП г. Ташкента, Самаркандской, Бухарской и Хорезмской областей составляет 4,3–5,4 %, по республике – 2,79 %. Средняя эффективность использования ресурсов размещения равна 0,79, а в имеющемся номерном фонде имеется резерв для размещения дополнительно 537,2 тыс. человек.
Ключевые слова: вспомогательный счет туризма, валовой региональный продукт, прямая туристская валовая добавленная стоимость, индекс туристского потенциала, объективные веса, DEA, эффективность.
STATISTICAL ASSESSMENT OF THE ROLE OF TOURISM IN REGIONAL ECONOMIES AND THE EFFICIENCY OF ACCOMMODATION RESOURCE USE
Jumayev Akbar Makhmudovich
PhD in Economics
Associate Professor
Department of Statistics
Tashkent State University of Economics
E-mail: jumayevabduakbar@gmail.com
ORCID: 0000-0001-8935-032X15:49
Abstract. The article examines the problem that the role of tourism in regional economies cannot be assessed because Tourism Satellite Account indicators in Uzbekistan are compiled only at the national level. A methodology is proposed to allocate direct tourism gross value added to regions through a top-down calibration coefficient, to determine the share of tourism in gross regional product, to calculate a regional tourism potential index with objective data-driven weights, and to assess the efficiency of accommodation resource use by data envelopment analysis (DEA). Based on 2024 data, the share of tourism in gross regional product is 4.3–5.4% in Tashkent city, Samarkand, Bukhara and Khorezm, and 2.79% nationally. The average efficiency of accommodation resource use equals 0.79, and the existing room stock has a reserve to accommodate an additional 537.2 thousand guests.
Keywords: tourism satellite account, gross regional product, tourism direct gross value added, tourism potential index, objective weights, DEA, efficiency.
Jumayev Akbar Mahmudovich. (2026). TURIZMNING HUDUDIY IQTISODIYOTDAGI OʻRNI VA JOYLASHTIRISH RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI STATISTIK BAHOLASH. «Moliyaviy texnologiyalar» ilmiy elektron jurnali, 5(6), 8–13. https://doi.org/10.5281/zenodo.23969839
Foydalanilgan adabiyotlar
1. United Nations, World Tourism Organization, Eurostat, OECD. Tourism Satellite Account: Recommended Methodological Framework 2008. – Luxembourg, Madrid, New York, Paris, 2010. – (Studies in Methods, Series F, No. 80/Rev.1).
2. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 19-avgustdagi “Oʻzbekiston Respublikasida milliy hisoblarning zamonaviy tizimini joriy etish toʻgʻrisida”gi 691-son qarori // Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz
3. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasining 2019-yil 30-sentabrdagi “Turizm yordamchi hisobini shakllantirish boʻyicha uslubiy nizom”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 41-son qarori. – URL: https://lib.stat.uz
4. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi. Oʻzbekistonda turizm va dam olishning rivojlanishi 2025-yil uchun: press-reliz. – Toshkent, 2026. – URL: https://stat.uz
5. World Tourism Organization. A Closer Look at Tourism: Sub-national Measurement and Analysis – Towards a Set of UNWTO Guidelines. – Madrid: UNWTO, 2013.
6. Statistics Canada. Provincial and Territorial Tourism Satellite Account; National tourism indicators; Table 36-10-0233-01. – URL: https://www150.statcan.gc.ca
7. Tourism Research Australia. State and Regional Tourism Satellite Accounts 2024–25. – URL: https://www.tra.gov.au
8. Frechtling D.C. The tourism satellite account: A primer // Annals of Tourism Research. – 2010. – Vol. 37, No. 1. – P. 136–153.
9. Smeral E. Tourism satellite accounts: A critical assessment // Journal of Travel Research. – 2006. – Vol. 45, No. 1. – P. 92–98.
10. Dwyer L., Forsyth P., Spurr R. Evaluating tourismʼs economic effects: new and old approaches // Tourism Management. – 2004. – Vol. 25, No. 3. – P. 307–317.
11. Archer B. The value of multipliers and their policy implications // Tourism Management. – 1982. – Vol. 3, No. 4. – P. 236–241.
12. Frechtling D.C., Horváth E. Estimating the multiplier effects of tourism expenditures on a local economy through a regional input-output model // Journal of Travel Research. – 1999. – Vol. 37, No. 4. – P. 324–332.
13. Mamadjanov A.A. Oʻzbekiston milliy hisoblar tizimida turizm yordamchi hisobini takomillashtirish: iqtisodiyot fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. – Toshkent: TDIU, 2022. – 156 b.
14. Mamadjanov A.A. Oʻzbekistonda turizm yordamchi hisobi jadvallarini ishlab chiqish va ulardan foydalanish tartibini takomillashtirish // Iqtisodiyot va taʼlim. – 2021. – № 1. – B. 248–253.
15. OECD, JRC. Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology and User Guide. – Paris: OECD Publishing, 2008.
16. Saisana M., Saltelli A., Tarantola S. Uncertainty and sensitivity analysis techniques as tools for the quality assessment of composite indicators // Journal of the Royal Statistical Society: Series A. – 2005. – Vol. 168, No. 2. – P. 307–323.
17. Barua H., Acharjee M.R., Talukder A. Tourism index evaluation of exposed coast, Bangladesh: A modeling approach // Heliyon. – 2024. – Vol. 10. – e34745.
18. Berbekova A., Assaf A.G., Uysal M., Tsionas M., Parmeter C.F. Quality of life performance index for tourism destinations // Tourism Management. – 2025. – Vol. 108. – 105091.
19. Charnes A., Cooper W.W., Rhodes E. Measuring the efficiency of decision making units // European Journal of Operational Research. – 1978. – Vol. 2, No. 6. – P. 429–444.
20. Banker R.D., Charnes A., Cooper W.W. Some models for estimating technical and scale inefficiencies in data envelopment analysis // Management Science. – 1984. – Vol. 30, No. 9. – P. 1078–1092.
21. Cooper W.W., Seiford L.M., Tone K. Data Envelopment Analysis: A Comprehensive Text with Models, Applications, References and DEA-Solver Software. 2nd ed. – New York: Springer, 2007.
22. Barros C.P. Measuring efficiency in the hotel sector // Annals of Tourism Research. – 2005. – Vol. 32, No. 2. – P. 456–477.
23. Hadad S., Hadad Y., Malul M., Rosenboim M. The economic efficiency of the tourism industry: A global comparison // Tourism Economics. – 2012. – Vol. 18, No. 5. – P. 931–940.
24. Assaf A.G., Josiassen A. Frontier analysis: A state-of-the-art review and meta-analysis // Journal of Travel Research. – 2016. – Vol. 55, No. 5. – P. 612–627.
25. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi rasmiy sayti va ochiq maʼlumotlar portali. – URL: https://stat.uz
