SURXONDАRYO VILOYАTIDА OVLАNGАN BАLIQLАR HАJMI KO‘RSАTKICHLАRINI АRIMА MODELI YORDАMIDА PROGNOZLАSHTIRISH
Davranov Odil Jumanazarovich
Termiz davlat universiteti
Matematik analiz kafedrasi o’qituvchisi
e-mail: odildavronov@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatida ovlangan baliqlar hajmi ko‘rsatkichlarining dinamikasi statistik jihatdan o‘rganilgan hamda kelgusi davrlar uchun prognoz qiymatlarini aniqlash masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotda vaqtli qatorlarni tahlil qilish, statistik taqqoslash, dinamik o‘zgarishlarni baholash va ekonometrik modellashtirish usullaridan foydalanilgan. Xususan, baliq ovlash hajmining vaqt bo‘yicha o‘zgarish tendensiyalarini aniqlash va istiqboldagi qiymatlarini prognozlash maqsadida ARIMA (Autoregressive Integrated Moving Average) modeli qo‘llanilgan. Model parametrlarini tanlashda vaqtli qatorning statsionarligi, differensiallash darajasi hamda modelning prognoz aniqligi mezonlari hisobga olingan. Tadqiqot natijalari Surxondaryo viloyatida baliqchilik tarmog‘ining rivojlanish tendensiyalarini baholash, ishlab chiqarish hajmini rejalashtirish va sohani istiqbolda rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Surxondaryo viloyati, baliqchilik, ovlangan baliqlar hajmi, vaqtli qatorlar, ekonometrik modellashtirish, ARIMA modeli, prognozlash, statistik tahlil.
ПРОГНОЗИРОВАНИЕ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ОБЪЁМА ВЫЛОВА РЫБЫ В СУРХАНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ С ПОМОЩЬЮ МОДЕЛИ ARIMA
Давранов Одил Жуманазарович
Преподаватель кафедры
математического анализа
Термезского государственного университета
e-mail: odildavronov@gmail.com
Аннотация. В данной статье проведено статистическое исследование динамики показателей объёма выловленной рыбы в Сурхандарьинской области, а также рассмотрены вопросы прогнозирования их будущих значений. В исследовании использованы методы анализа временных рядов, статистического сравнения, оценки динамических изменений и эконометрического моделирования. В частности, для выявления тенденций изменения объёма вылова рыбы во времени и прогнозирования его будущих значений применена модель ARIMA (авторегрессионная интегрированная модель скользящего среднего). При выборе параметров модели учитывались стационарность временного ряда, степень дифференцирования и критерии точности прогнозирования. Результаты исследования могут служить научно-практической основой для оценки тенденций развития рыбной отрасли Сурхандарьинской области, планирования объёмов производства и принятия обоснованных управленческих решений по перспективному развитию отрасли.
Ключевые слова: Сурхандарьинская область, рыбное хозяйство, объём выловленной рыбы, временные ряды, эконометрическое моделирование, модель ARIMA, прогнозирование, статистический анализ.
FORECASTING FISH CATCH VOLUME INDICATORS IN THE SURKHANDARYA REGION USING THE ARIMA MODEL
Davranov Odil Jumanazarovich
Lecturer, Department of Mathematical Analysis,
Termez State University
e-mail: odildavronov@gmail.com
Abstract. This article presents a statistical analysis of the dynamics of fish catch volumes in the Surkhandarya region and examines the possibilities of forecasting future values. The study employs time series analysis, statistical comparison, assessment of dynamic changes, and econometric modelling methods. In particular, the ARIMA (Autoregressive Integrated Moving Average) model is applied to identify temporal trends in fish catch volumes and generate forecasts for future periods. The selection of model parameters takes into account the stationarity of the time series, the degree of differencing, and forecast accuracy criteria. The research findings can provide a scientific and practical basis for assessing development trends in the fisheries sector of the Surkhandarya region, planning production volumes, and making evidence-based management decisions aimed at the sustainable development of the industry.
Keywords: Surkhandarya region, fisheries, fish catch volume, time series, econometric modelling, ARIMA model, forecasting, statistical analysis.
Davranov Odil Jumanazarovich. (2026). SURXONDАRYO VILOYАTIDА OVLАNGАN BАLIQLАR HАJMI KO’RSАTKICHLАRINI АRIMА MODELI YORDАMIDА PROGNOZLАSHTIRISH. «Moliyaviy texnologiyalar» ilmiy elektron jurnali, 5(6), 124–134. https://doi.org/10.5281/zenodo.24114499
Foydаnilgаn аdаbiyotlаr ro‘yxаti:
1. Box, G. E. P., & Jenkins, G. M. (1976). Time Series Analysis: Forecasting and Control. San Francisco: Holden-Day.
2. Brockwell, P. J., & Davis, R. A. (2016). Introduction to Time Series and Forecasting. Springer.
3. Gujarati, D. N., & Porter, D. C. (2009). Basic Econometrics. New York: McGraw-Hill.
4. Enders, W. (2014). Applied Econometric Time Series. John Wiley & Sons.
5. Hamilton, J. D. (1994). Time Series Analysis. Princeton University Press.
6. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2025). Qishloq xo‘jaligi statistik yig‘ma ma’lumotlari: Surxondaryo viloyati 2010–2025 yillar. Toshkent.
7. Jahon banki (World Bank). (2023). World Development Indicators: Agriculture & Food Security. Washington, D.C.
8. FAO (Food and Agriculture Organization). (2022). Statistical Yearbook: World Food and Agriculture. Rome.
9. Chowdhury, M. A. F., & Abedin, M. Z. (2017). Forecasting of agricultural production using ARIMA model. Journal of Statistics Applications & Probability, 6(1), 1–9.
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. PF–106-son Farmon. “Baliqchilik tarmog‘ini modernizatsiya qilish va eksport salohiyatini oshirish to‘g‘risida”. — Toshkent, 2022-yil 21-mart. — O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2022-y., № 13.
- O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. “2022–2026 yillarda baliqchilik tarmog‘ini rivojlantirish konsepsiyasi” to‘g‘risida qaror. — Toshkent, 2022-yil 15-iyun. — Rasmiy nashr, 2022. — 34 b.
- O‘zbekiston Respublikasi milliy statistika qo‘mitasi. Hududiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar to‘plami: Surxondaryo viloyati (2015–2024). — Toshkent: Stat.kom, 2024. — 58 b.
- Surxondaryo viloyatida baliqchilik ishlab chiqarish hajmining hudud yalpi ichki mahsulotiga ta’sirining ekonometrik tahlil