BOJXONA AUDITIDA TANLOV MEXANIZMLARI VA ICHKI NAZORATNI BAHOLASHNING ILMIY-AMALIY JIHATLARI

Mamarajabov Abdisamad Saidmurot oʻgʻli

Bojxona qoʻmitasining

Bojxona instituti

Toshkent, Oʻzbekiston

E-mail: Abdusamad3918@gmail.com

Annotatsiya. Mazkur maqolada tashqi savdo operatsiyalari koʻlamining jadal kengayishi va bojxona organlari nazorat resurslarining cheklanganligi sharoitida tovarlar chiqarib yuborilgandan keyingi bojxona auditi obyektlarini saralash hamda tekshiruv tartibotlarini differensiatsiyalash masalalari tadqiq etilgan. Ishda tashqi savdo subyektlarini bojxona auditi oʻtkazish uchun jalb etishda ularning integral reyting darajasiga asoslangan, audit shakli, davriyligi va qamrovini shu darajaga mutanosib ravishda belgilovchi tabaqalashtirilgan tanlov mexanizmi ilmiy asoslangan.

Kalit soʻzlar: bojxona auditi, tashqi savdo subyektlari, reyting baholash, tanlov mexanizmi, ichki nazorat tizimi, COSO modeli, tizimga asoslangan audit, mustaqil auditorlik xulosasi, tranzaksion xarajatlar.

НАУЧНЫЕ И ПРАКТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ МЕХАНИЗМОВ ОТБОРА И ОЦЕНКИ ВНУТРЕННЕГО КОНТРОЛЯ ПРИ ТАМОЖЕННОМ ПРОВЕДЕНИИ

Мамаражабов Абдисамад Саидмурот угли

Таможенный институт

Таможенного комитета

Ташкент, Узбекистан

E-mail: Abdusamad3918@gmail.com

Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы выбора объектов таможенного послетаможенного аудита и дифференциации процедур проверок в условиях стремительного роста объемов внешнеторговых операций и ограниченности контрольных ресурсов таможенных органов. В исследовании научно обоснован многоуровневый механизм отбора субъектов внешнеторговой деятельности для проведения таможенных проверок, при котором их интегральный рейтинг определяет форму, периодичность и объем проверки пропорционально данному уровню.

Ключевые слова: таможенный аудит, субъекты внешней торговли, рейтинговая оценка, механизм отбора, система внутреннего контроля, модель COSO, системный аудит, заключение независимого аудитора, транзакционные издержки.

SCIENTIFIC AND PRACTICAL ASPECTS OF SELECTION MECHANISMS AND THE EVALUATION OF INTERNAL CONTROL IN CUSTOMS AUDITS

Mamarajabov Abdisamad Saidmurot ogli

Customs Institute of the

Customs Committee

Tashkent, Uzbekistan

E-mail: Abdusamad3918@gmail.com

Abstract.  This article examines the issues of selecting the objects of post-clearance customs audit and differentiating the procedures for inspections in the context of the rapid expansion of the volume of foreign trade operations and the limited supervisory resources of customs authorities. The study scientifically substantiates a tiered selection mechanism for involving foreign trade entities in customs audits, whereby their integral rating level determines the form, frequency and scope of the audit in proportion to that level.

Keywords: customs audit, foreign trade entities, rating assessment, selection mechanism, internal control system, COSO model, system-based audit, independent auditor’s opinion, transactional costs.

Mamarajabov Abdisamad Saidmurot oʻgʻli. (2026). BOJXONA AUDITIDA TANLOV MEXANIZMLARI VA ICHKI NAZORATNI BAHOLASHNING ILMIY-AMALIY JIHATLARI. «Moliyaviy texnologiyalar» ilmiy elektron jurnali, 5(6), 163–172. https://doi.org/10.5281/zenodo.24221561

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Oʻzbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 25.03.2025-yildagi “Davlat bojxona xizmati organlarining faoliyati samaradorligini oshirish boʻyicha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-57-son Farmoni.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 16.02.2026 dagi “Mamlakat taraqqiyotining 2030-yilgacha moʻljallangan ustuvor yoʻnalishlari doirasida islohotlarni izchil davom ettirish va yangi bosqichga olib chiqishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-21-son Farmoni.

3. Akerlof G.A. The Market for “Lemons”: Quality Uncertainty and the Market Mechanism // The Quarterly Journal of Economics. – 1970. – Vol. 84, – P. 488–500.

4. Coase R.H. The Nature of the Firm // Economica. – 1937. -Vol. 4, No. 16. -P. 386–405.

5. Yasui T. Background Paper for the WCO Revenue Conference: Revenue and the WTO Agreement on Trade Facilitation. -Brussels: World Customs Organization, 2014.

6. Minor P., Walmsley T., Endean E. Impact of WTO Trade Facilitation Agreement on Tariff Revenues and Border Fee Proceeds. -Washington, D.C.: USAID, 2017. -31 p.

7. Mitaritonna C., Olarreaga M., Santana A. Determinants and Pervasiveness of the Evasion of Customs Duties (Working Paper). -Spain, 2010. -25 p.

8. Hossain M.A. The Role of Selectivity Criteria for Effective Post-Clearance Audit (PCA): Bangladesh Perspectives // Customs Research and Application Journal. -2020. -Vol. 2, No. 1. -P. 1–12.

9. Aguirre J., Villar A. Administrative Costs and Tariff Rates in the Presence of Customs Evasion: Evidence from Ecuador. -Italy, 2021. -21 p.

10. Nguyen D. Customs-Business Partnership Compliance: Doctoral Dissertation Thesis. -Germany, 2020. -26 p.

11. Liwen C., Yongfei M. Role of Customs in Global Supply Chain Management and Trade Security. -China, 2021. -24 p.

12. Oguz S. The Impact of Customs Procedures on Global Competitiveness. -England, 2024. -25 p.

13. Pardayev M.Q. Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida iqtisodiy tahlilning nazariy va metodologik muammolari: i.f.d. diss. avtoreferati. -Samarqand, 2001. -22 b.

14. Isroilov J.I. Tadbirkorlik subyektlari faoliyatining iqtisodiy tahlili: i.f.n. diss. avtoreferati. -Samarqand, 2004. -22 b.

15. Turapov R.A. Oʻzbekiston Respublikasi bojxona faoliyati samaradorligini oshirishning asosiy yoʻnalishlari: i.f.d. diss. -Toshkent, 2006. -283 b.

16. Azizov Sh.Oʻ. Bojxona auditi metodologiyasini takomillashtirish: i.f.d. (DSc) diss. avtoreferati. -Toshkent, 2021.

17. Pardayev T.N. Oʻzbekistonda bojxona toʻlovlarini undirish mexanizmini takomillashtirish: i.f.d. (DSc) diss. avtoreferati. -Toshkent, 2023.

18. Makkamov Z.X. Bojxona toʻlovlari auditini takomillashtirish istiqbollari: i.f.f.d. (PhD) diss. avtoreferati. -Toshkent, 2022.

19. Nazarov A.O. Chegara bojxona postlarida moliyaviy riskni minimallashtirish istiqbollari: i.f.f.d. (PhD) diss. avtoreferati. -Toshkent, 2023. -137 b.

20. Sarmanov O.A. Oʻzbekistonda bojxona toʻlovlari hisobi va tahlilini takomillashtirish: i.f.f.d. (PhD) diss. avtoreferati. -Toshkent, 2024.

21. Farxodov F.F. Xalqaro integratsiya jarayonlarida bojxona xizmati fiskal faoliyatini takomillashtirish: i.f.f.d. (PhD) diss. avtoreferati. -Toshkent, 2026.

22. Mamarajabov A.S. Bojxona auditida tashqi savdo subyektlari faoliyatini hisob-tahlil koʻrsatkichlari asosida baholash metodikasini takomillashtirish // “Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali. -Toshkent, 2026. -№16. -B. 896–908.