MAVSUMIY MAHSULOT ISHLAB CHIQARUVCHI KORXONALAR MOLIYAVIY BARQARORLIGINI INTEGRAL BAHOLASHNING IKKI BLOKLI MODELI (ENTROPIYA VAZNLARI ASOSIDA)
Kilichev Alisher Akramovich
mustaqil izlanuvchi (DSc)
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
E-mail: alisherkilichev@mail.ru
ORCID: 0009-0004-2348-2054
Annotatsiya. Maqolada mavsumiy mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar moliyaviy barqarorligini integral baholashning ikki blokli modeli taklif etilgan va Oʻzbekiston mineral oʻgʻitlar sanoatining beshta aksiyadorlik jamiyati boʻyicha 2021–2025-yillar panelida (23 korxona-yil kuzatuvi) sinovdan oʻtkazilgan. Model yil oxiri balansi asosidagi statik blokni (avtonomiya, joriy va tuzatilgan likvidlik, pul va foiz qoplash, sof rentabellik) hamda choraklik maʼlumotlar asosidagi dinamik mavsumiy sikl blokini (II chorak tushum ulushi, I chorak sof natijasi, choraklik natija tebranuvchanligi, zaxiralar aylanishi) birlashtiradi; vaznlar Shennon entropiyasi usulida aniqlanadi (eng yuqori vaznlar — pul qoplash 0,310 va zaxiralar aylanishi 0,434). Integral indeks keyingi yil sof rentabelligi bilan ahamiyatli bogʻlangan (Spearman ρ = 0,711; p < 0,001), dinamik blok statik blokka qaraganda kuchliroq yetakchi signal beradi (0,667 va 0,500). “Maxam-Chirchiq” AJ misolida indeks 2021-yildagi 0,637 dan 2024–2025-yillarda 0,111 ga tushib inqiroz sinfiga oʻtgan, Altman Zʼ-modeli esa barcha yillarda “xavfsiz” zonani koʻrsatgan. Teng vaznlarga oʻtilganda reyting barqaror qoldi (ρ = 0,946), TOPSIS bilan muvofiqlik 0,970 ni tashkil etdi.
Kalit soʻzlar: moliyaviy barqarorlik, integral indeks, mavsumiy moliyaviy sikl, entropiya vaznlari, TOPSIS, tuzatilgan joriy likvidlik, Altman Z-modeli, mineral oʻgʻitlar sanoati.
ДВУХБЛОЧНАЯ МОДЕЛЬ КОМПЛЕКСНОЙ ОЦЕНКИ ФИНАНСОВОЙ СТАБИЛЬНОСТИ ПРЕДПРИЯТИЙ СЕЗОННОГО ПРОИЗВОДСТВА (НА ОСНОВЕ ВЕСОВЫХ КОЭФФИЦИЕНТОВ ЭНТРОПИИ)
Киличев Алишер Акрамович
независимый исследователь (доктор наук)
Ташкентского государственного
экономического университета
E-mail: alisherkilichev@mail.ru
ORCID: 0009-0004-2348-2054
Аннотация. В статье предложена двухблочная модель интегральной оценки финансовой устойчивости предприятий, производящих сезонную продукцию, которая апробирована на панельных данных за 2021–2025 годы по пяти акционерным обществам минерально-удобрительной промышленности Узбекистана (23 наблюдения «предприятие-год»). Модель объединяет статический блок, основанный на данных годового баланса (автономия, текущая и скорректированная ликвидность, покрытие денежными средствами и процентами, чистая рентабельность), и блок динамического сезонного цикла, сформированный на основе квартальных данных (доля выручки во II квартале, чистый финансовый результат в I квартале, волатильность квартального результата, оборачиваемость запасов). Весовые коэффициенты определены методом энтропии Шеннона, при этом наибольшие веса получили показатели покрытия денежными средствами (0,310) и оборачиваемости запасов (0,434). Интегральный индекс имеет статистически значимую связь с чистой рентабельностью следующего года (Spearman ρ = 0,711; p < 0,001), при этом динамический блок демонстрирует более сильный опережающий сигнал по сравнению со статическим блоком (0,667 против 0,500). На примере АО «Maxam-Chirchiq» интегральный индекс снизился с 0,637 в 2021 году до 0,111 в 2024–2025 годах, что свидетельствует о переходе предприятия в кризисный класс, тогда как модель Altman Z′ на протяжении всех рассматриваемых лет указывала на «безопасную» зону. При использовании равных весов рейтинг предприятий сохранил высокую устойчивость (ρ = 0,946), а соответствие результатам метода TOPSIS составило 0,970.
Ключевые слова: финансовая устойчивость, интегральный индекс, сезонный финансовый цикл, энтропийные веса, TOPSIS, скорректированная текущая ликвидность, модель Altman Z, минерально-удобрительная промышленность.
A TWO-BLOCK MODEL FOR THE INTEGRAL ASSESSMENT OF THE FINANCIAL STABILITY OF SEASONAL PRODUCT MANUFACTURING ENTERPRISES (BASED ON ENTROPY WEIGHTS)
Kilichev Alisher Akramovich
Independent Researcher (DSc),
Tashkent State University of Economics
E-mail: alisherkilichev@mail.ru
ORCID: 0009-0004-2348-2054
Abstract. The article proposes a two-block model for the composite assessment of financial sustainability of seasonal-product enterprises and tests it on a panel of five joint-stock companies of Uzbekistanʼs mineral fertilizer industry for 2021–2025 (23 firm-year observations). The model combines a static block based on the year-end balance sheet (autonomy, current and adjusted liquidity, cash and interest coverage, net margin) with a dynamic seasonal-cycle block based on quarterly data (second-quarter revenue share, first-quarter result, quarterly volatility, inventory turnover); weights are derived by the Shannon entropy method. The index is significantly associated with next-year net margin (Spearman ρ = 0.711; p < 0.001), and the dynamic block provides a stronger leading signal than the static one (0.667 vs 0.500). For Maxam-Chirchiq JSC the index fell from 0.637 in 2021 to 0.111 in 2024–2025 (crisis class), whereas the Altman Zʼ model indicated the “safe” zone in every year. Equal weights leave the ranking stable (ρ = 0.946); agreement with TOPSIS is 0.970.
Keywords: financial sustainability, composite index, seasonal financial cycle, entropy weights, TOPSIS, adjusted current ratio, Altman Z-score, mineral fertilizer industry.
https://doi.org/10.5281/zenodo.23386642
Foydalanilgan adabiyotlar
- Beaver W.H. Financial Ratios as Predictors of Failure // Journal of Accounting Research. – 1966. – Vol. 4. – P. 71–111.
- Altman E.I. Financial Ratios, Discriminant Analysis and the Prediction of Corporate Bankruptcy // The Journal of Finance. – 1968. – Vol. 23, No. 4. – P. 589–609.
- Altman E.I., Iwanicz-Drozdowska M., Laitinen E.K., Suvas A. Financial Distress Prediction in an International Context: A Review and Empirical Analysis of Altmanʼs Z-Score Model // Journal of International Financial Management & Accounting. – 2017. – Vol. 28, No. 2. – P. 131–171.
- Ohlson J.A. Financial Ratios and the Probabilistic Prediction of Bankruptcy // Journal of Accounting Research. – 1980. – Vol. 18, No. 1. – P. 109–131.
- OECD, European Commission – JRC. Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology and User Guide. – Paris: OECD Publishing, 2008. – 162 p.
- Greco S., Ishizaka A., Tasiou M., Torrisi G. On the Methodological Framework of Composite Indices: A Review of the Issues of Weighting, Aggregation, and Robustness // Social Indicators Research. – 2019. – Vol. 141, No. 1. – P. 61–94.
- Shannon C.E. A Mathematical Theory of Communication // Bell System Technical Journal. – 1948. – Vol. 27, No. 3. – P. 379–423; No. 4. – P. 623–656.
- Zhu Y., Tian D., Yan F. Effectiveness of Entropy Weight Method in Decision-Making // Mathematical Problems in Engineering. – 2020. – Vol. 2020. – Article 3564835.
- Hwang C.L., Yoon K. Multiple Attribute Decision Making: Methods and Applications. – Berlin: Springer-Verlag, 1981. – 259 p. – (Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems; Vol. 186).
- Zavadskas E.K., Turskis Z. Multiple criteria decision making (MCDM) methods in economics: an overview // Technological and Economic Development of Economy. – 2011. – Vol. 17, No. 2. – P. 397–427.
- Donsova L.V., Nikiforova N.A. Analiz finansovoy otchetnosti: uchebnik. – 7-ye izd. – M.: Delo i Servis, 2009. – 384 s.
- Saviskaya G.V. Kompleksnыy analiz xozyaystvennoy deyatelnosti predpriyatiya: uchebnik. – 7-ye izd. – M.: INFRA-M, 2025. – 608 s.
- Sheremet A.D., Negashev Ye.V. Metodika finansovogo analiza deyatelnosti kommercheskix organizatsiy. – 2-ye izd. – M.: INFRA-M, 2024. – 208 s.
- Yuldashev F.T. Sanoat korxonalarining moliyaviy barqarorligini taʼminlash yoʻllari // Fundamental tadqiqotlar jurnali. – 2023. – T. 3, № 3. – B. 54–60.
- Kilichev A.A. Mavsumiy mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalarda samaradorlikni baholashning nazariy-uslubiy yondashuvlari // Agrobiznes, fan va texnologiyalar. – 2026. – № 7 (iyul). – B. 234–239.
- Kilichev A.A. Ensuring Financial Sustainability in Seasonal Production Enterprises: Toward a Seasonal Financial Cycle Framework // Central Asian Journal of Innovations on Tourism Management and Finance. – 2026. – Vol. 7, No. 4. – P. 133–138.
- Fairhurst D. Financing seasonal demand // Financial Management. – 2020. – Vol. 49, No. 3. – P. 839–870.
- Yagona korporativ axborot portali openinfo.uz: kimyo sanoati AJlarining 2021–2025-yillardagi yillik va choraklik moliyaviy hisobotlari; “Maxam-Chirchiq” AJning operativ moliyaviy maʼlumotlari (2023–2025 yy.).