ÖZBEKISTONDA KÖÇMAS MULKNI OMMAVIY BAHOLAŞNING INSTITUTSIONAL VA METODOLOGIK ASOSLARINI TAKOMILLAŞTIRIŞ
Shovkatov Nodirjon Ne’matjon öğli
TDIU, “Baholaş işi, investitsiya va suğurta”
kafedrasi dotsenti v.b., PhD
e-mail: nnshovkatov@gmail.com
Annotatsiya. Uşbu maqolada Özbekiston Respublikasida köçmas mulk obyektlarini soliqqa tortiş tizimida an’anaviy inventarizatsiya baholaş uslubiyotidan bozor konyunkturasiga asoslangan ommaviy baholaş (CAMA) tizimiga ötişning konseptual va amaliy masalalari tahlil qilinadi. Toşkent şahrida ötkazilgan tajriba-sinov natijalari asosida amaldagi kadastr qiymati va real bozor narxlari örtasidagi nomutanosibliklar aniqlangan. Xususan, 600 mingdan ortiq köp qavatli uy-joylar böyiça hisob-kitob qiymati amaldagi kadastr bazasidan örtaça 7,4 baravarga, 215 ming yakka tartibdagi uy-joylar böyiça esa 15 baravarga yuqori ekanligi empirik dalillar orqali oçib berilgan. Maqolada xalqaro tajriba (AQŞ, IAAO, Germaniya, Niderlandiya, Şvetsiya) tahlili asosida köp omilli gedonistik regression modellarni milliy amaliyotga tatbiq etiş, fiskal betaraflik tamoyilini ta’minlaş, tranzaksiyalar şaffofligini oşiriş hamda sudgaça bölgan apellyatsiya mexanizmlarini joriy etiş böyiça ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar işlab çiqilgan.
Kalit sözlar: köçmas mulk, ommaviy baholaş, CAMA, kadastr qiymati, bozor qiymati, köp omilli regressiya, gedonistik model, fiskal betaraflik.
IMPROVING THE INSTITUTIONAL AND METHODOLOGICAL FOUNDATIONS OF MASS REAL ESTATE VALUATION IN UZBEKISTAN
Шовкатов Нодиржон Неъматжон угли
и.о. доцента кафедры
“Оценочное дело, инвестиции и страхование,
ТГЭУ
e-mail: nnshovkatov@gmail.com
Abstract. This paper examines the conceptual and practical issues of transitioning from traditional inventory valuation to computer-assisted mass appraisal (CAMA) based on real market conditions for property taxation in the Republic of Uzbekistan. Based on pilot project findings in Tashkent city, substantial disparities between the current cadastral value and actual market prices are identified. Specifically, the estimated value exceeded the baseline cadastral records by an average of 7.4 times across more than 600,000 apartments, and by 15 times for 215,000 detached houses. Drawing upon international best practices (IAAO, the Netherlands, Germany, Sweden), the study proposes specifications for multi-factor hedonic regression models, highlights the principle of fiscal neutrality, and formulates policy recommendations for establishing an integrated national transaction register and digital pre-trial appeal mechanisms.
Keywords: real estate, mass appraisal, CAMA, cadastral value, market value, multiple regression analysis, hedonic model, fiscal neutrality.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ИНСТИТУЦИОНАЛЬНО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИХ ОСНОВ МАССОВОЙ ОЦЕНКИ НЕДВИЖИМОСТИ В УЗБЕКИСТАНЕ
Shovkatov Nodirjon Nematjon ugli
Acting associate professor of
the department of Appraisal,
investment, and insurance, TSUE
e-mail: nnshovkatov@gmail.com
Аннотация. В данной статье анализируются концептуальные и практические вопросы перехода от традиционной инвентаризационной оценки к системе массовой оценки недвижимости (CAMA) на основе рыночной конъюнктуры в Республике Узбекистан. На основе результатов пилотного проекта в городе Ташкенте выявлены глубокие диспропорции между действующей кадастровой стоимостью и реальными рыночными ценами. В частности, расчетная стоимость по более чем 600 тыс. квартир превысила кадастровую базу в среднем в 7,4 раза, а по 215 тыс. индивидуальных жилых домов — в 15 раз. С опорой на передовой международный опыт (IAAO, Нидерланды, Германия, Швеция) обоснованы пути адаптации многофакторных гедонистических регрессионных моделей, соблюдения принципа «фискальной нейтральности», повышения прозрачности транзакций и создания механизмов досудебного обжалования результатов оценки.
Ключевые слова: недвижимость, массовая оценка, CAMA, кадастровая стоимость, рыночная стоимость, многофакторная регрессия, гедонистическая модель, фискальная нейтральность.
Shovkatov Nodirjon Ne’matjon öğli. (2026). ÖZBEKISTONDA KÖÇMAS MULKNI OMMAVIY BAHOLAŞNING INSTITUTSIONAL VA METODOLOGIK ASOSLARINI TAKOMILLAŞTIRIŞ. «Moliyaviy texnologiyalar» ilmiy elektron jurnali, 5(6), 95–102. https://doi.org/10.5281/zenodo.24115544
Foydalanilgan adabiyotlar röyxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, “Resurs soliqlari va mol-mulk solig‘ini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”, PF–6121-son, 03.12.2020.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, “Ko‘chmas mulk obyektlarini ommaviy davlat tomonidan baholash tizimini joriy etish to‘g‘risida”, PF–43-son, 05.03.2025.
3. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining buyrug‘i, “Ko‘chmas mulkni ommaviy baholash uslubiyoti”, 269-son buyruqqa ilova, 25.06.2025 (Ro‘yxat raqami: 3858).
4. Grover R., Törhönen M. P., Munro-Faure P., Anand A. Property evaluation and taxation for fiscal sustainability and local governance in the Europe and Central Asia region // Land Tenure Journal. – 2015. – No. 2. – pp. 7–27.
5. McCluskey W. J., Franzsen C. D. R. Land Value Taxation: A Case Study Approach. – Lincoln, USA: Lincoln Institute of Land Policy, 2001. – pp. 5–6.
6. Bird R., Bahl R. Subnational taxes in developing countries: The way forward // Working Paper 16, Rotman School of Management, University of Toronto, Canada. – 2008. – pp. 3–6.
7. Grover R., Walacik M., Buzu O., Gunes T., Raskovic M., Yildiz U. Barriers to the use of property taxation in municipal finance // Journal of Financial Management of Property and Construction. – 2019. – Vol. 24, No. 2. – pp. 166–183.
8. Malme J. H., Youngman J. M. The Development of Property Taxation in Economies in Transition: Case Studies from Central and Eastern Europe. – Washington, DC, USA: World Bank Institute, 2001. – pp. 30–34.
9. Bahl R. Land taxes versus property taxes in developing and transition countries // Land Value Taxation: Can It and Will It Work Today? / Ed. by D. Netzer. – USA: Puritan Press, Lincoln Institute of Land Policy, 1998. – pp. 141–171.
10. Zorn C. K., Tesche J., Cornia G. Diversifying local government revenue in Bosnia-Herzegovina through an area-based property tax // Public Budgeting and Finance. – 2000. – Vol. 20, No. 4. – pp. 78–83.
11. Buzu O., Matcov A. Evaluarea bunurilor imobiliare: teorie şi practică. – Chişinău: Tipografia Centrală, 2003.
12. Anselin L. Lagrange multiplier test diagnostics for spatial dependence and spatial heterogeneity // Geographical Analysis. – 1988. – Vol. 20, No. 1. – pp. 1–17.
13. Benoit K. Linear Regression Models with Logarithmic Transformations // Central Asian Journal of Innovations on Tourism Management and Finance. – 2026. – Vol. 7, No. 2. – pp. 190–199.
14. Bajura T., Popescu S. Piața funciară autohtonă: starea actuală și perspectivele dezvoltării // Economie și Sociologie. – 2010. – No. 3. – pp. 37–42.
15. Smith A. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. – London, U.K.: W. Strahan and T. Cadell, 1776.
16. Turgenev N. I. Opyt teorii nalogov. – St. Petersburg, Russia, 1818.
17. Wagner A. Finanzwissenschaft. – Vol. 2. – Leipzig, Germany: Winter, 1890.
18. Friedman M. Capitalism and Freedom. – Chicago, IL, USA: University of Chicago Press, 1962.
19. International Monetary Fund (IMF). How to Design and Implement Property Tax Reforms. – Washington, DC, USA: IMF, 2024.
20. OECD. Tax Policy Reforms 2024. – Paris, France: OECD Publishing, 2024.
21. World Bank. Property Taxation and Local Government Finance. – Washington, DC, USA: World Bank, 2025.
22. International Association of Assessing Officers (IAAO). Guidance on Developing Mass Appraisal and Related Tax Policy. – Kansas City, MO, USA: IAAO, 2023.
23. Vahobov A. V. Soliqlar va soliqqa tortish. – Toshkent: Sharq, 2009.
24. Jo‘rayev A. Mahalliy byudjetlar va ularning daromad bazasini mustahkamlash. – Toshkent: Moliya, 2018.
25. Altiyev A. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
26. Niyazmetov I. Mulkiy soliqlarni ma’muriylashtirish muammolari // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. – 2020. – № 4. – B. 45–52.
27. To‘ychiyev M. Soliq bazasini shakllantirishda mulkiy soliqlarning roli // Moliya va bank ishi. – 2021. – № 2. – B. 33–40.
28. Mirxoshimov A. Soliq siyosatining investitsion muhitga ta’siri // Iqtisodiy tahlil. – 2019. – № 3. – B. 21–28.
29. Pardayev U. Soliq yukining iqtisodiy faollikka ta’siri // O‘zbekiston iqtisodiy axborotnomasi. – 2020. – № 5. – B. 17–24.
30. To‘lakov U. T. Ko‘chmas mulkni soliqqa tortish metodologiyasini takomillashtirish. – Toshkent: Publishing High Future OK, 2025.
31. https://gov.uz/oz/kadastr Kadastr agentligining Ko‘chmas mulkni ommaviy baholash milliy markazi