BEHAVIORAL AND PSYCHOLOGICAL FACTORS IN AI USE AMONG 15-YEAR-OLD STUDENTS: LEARNING AND ACADEMIC PERFORMANCE
Fayazov Xasan Jaxongir ugli
Independent Researcher
People’s bank specialist (Intern)
E-mail: fayazovkhasan2009@gmail.com
Abstract. This article presents a theoretical analysis of the impact of generative artificial intelligence (AI) on the learning activities, cognitive effort, and independent thinking of 15-year-old students in the context of Uzbekistan. The study draws on OECD PISA 2025 data and scholarly literature in behavioral sciences. According to the OECD (2026), 48.6% of students in Uzbekistan use AI chatbots for learning purposes at least once a week, while 80.6% report being taught at school how to evaluate AI-generated information. The article examines the educational implications of AI through the perspectives of cognitive offloading, self-directed learning, and critical evaluation of information. Drawing on secondary sources, the theoretical analysis suggests that AI can support learning processes, while its inappropriate use may potentially undermine independent thinking. The study emphasizes the importance of developing students’ skills in responsible AI use, information verification, and independent learning.
Keywords: generative artificial intelligence; PISA 2025; cognitive effort; cognitive load; behavioral sciences; self-directed learning; critical thinking; Uzbekistan.
ПОВЕДЕНЧЕСКИЕ И ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИИ УЧАЩИМИСЯ 15 ЛЕТ: ОБУЧЕНИЕ И АКАДЕМИЧЕСКАЯ УСПЕВАЕМОСТЬ
Фаязов Хасан Джахонгир угли
независимый исследователь
специалист
Народного банка (практикант)
E–mail:fayazovkhasan2009@gmail.com
Аннотация. В статье представлен теоретический анализ влияния генеративного искусственного интеллекта (ИИ) на учебную деятельность, когнитивные усилия и самостоятельное мышление 15-летних учащихся на примере Узбекистана. Исследование основано на данных PISA 2025 ОЭСР и научной литературе в области поведенческих наук. Согласно данным ОЭСР (2026), 48,6 % учащихся Узбекистана используют чат-боты с искусственным интеллектом в учебных целях не реже одного раза в неделю, а 80,6 % отмечают, что в школе их обучают оценивать информацию, созданную ИИ. В статье рассматривается влияние ИИ на эффективность обучения с позиций когнитивной разгрузки, самостоятельного обучения и критической оценки информации. Теоретический анализ вторичных источников показывает, что ИИ может способствовать образовательному процессу, однако его ненадлежащее использование потенциально ограничивает развитие самостоятельного мышления. Обосновывается необходимость формирования у учащихся навыков осознанного использования ИИ, проверки информации и самостоятельного обучения.
Ключевые слова: генеративный искусственный интеллект; PISA 2025; когнитивные усилия; когнитивная нагрузка; поведенческие науки; самостоятельное обучение; критическое мышление; Узбекистан.
15 YOSHLI O‘QUVCHILARDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISHNING XULQ–ATVOR VA PSIXOLOGIK OMILLARI: TA’LIM VA AKADEMIK O‘ZLASHTIRISH
Fayazov Xasan Jaxongir o‘g‘li
mustaqil tadqiqotchi
xalq banki mutaxassisi (amaliyotchi)
E-mail: fayazovkhasan2009@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada generativ sun’iy intellektning (SI) 15 yoshli o‘quvchilarning o‘quv faoliyati, kognitiv sa’y-harakatlari va mustaqil fikrlashiga ta’siri O‘zbekiston misolida nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot OECDning PISA 2025 ma’lumotlari va xulq-atvor fanlariga oid ilmiy adabiyotlarga asoslanadi. OECD (2026) ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda o‘quvchilarning 48,6 foizi haftasiga kamida bir marta o‘rganish maqsadida SI chatbotlaridan foydalanadi, 80,6 foizi esa SI yaratgan axborotni baholashni maktabda o‘rganayotganini bildirgan. Maqolada SIning ta’lim samaradorligiga ta’siri kognitiv yuklamani tashqi vositalarga o‘tkazish, mustaqil o‘rganish va axborotni tanqidiy baholash nuqtayi nazaridan yoritiladi. Ikkilamchi manbalarga asoslangan tahlil SI ta’lim jarayonini qo‘llab-quvvatlashi bilan birga, undan noto‘g‘ri foydalanish mustaqil fikrlashni cheklashi mumkinligini nazariy jihatdan ko‘rsatadi. O‘quvchilarda SIdan ongli foydalanish, axborotni tekshirish va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantirish zarurligi asoslanadi.
Kalit so‘zlar: generativ sun’iy intellekt; PISA 2025; kognitiv sa’y-harakat; kognitiv yuklama; xulq-atvor fanlari; mustaqil o‘rganish; tanqidiy fikrlash; O‘zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.23482186
References
- Kool, W., McGuire, J. T., Rosen, Z. B., & Botvinick, M. M. (2010). Decision making and the avoidance of cognitive demand. Journal of Experimental Psychology: General, 139(4), 665–682. https://doi.org/10.1037/a0020198
- OECD. (2021). 21st-century readers: Developing literacy skills in a digital world. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a83d84cb-en
- OECD. (2026). PISA 2025 Results (Volume I): Future-ready students. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/73451bc5-en
- OECD. (2026). PISA 2025 Results (Volume I): Uzbekistan. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2025-results-volume-i-country-notes_2d4ff9ea-en/uzbekistan_f977081e-en.html
- Risko, E. F., & Gilbert, S. J. (2016). Cognitive offloading. Trends in Cognitive Sciences, 20(9), 676–688. https://doi.org/10.1016/j.tics.2016.07.002